22 kwietnia 1973 roku. Santiago. Na ulice wychodzą osoby homoseksualne, travesti i transpłciowe. Po raz pierwszy w historii Chile publicznie żądają szacunku, równości i prawa do własnej tożsamości. Kilka miesięcy później wojskowy zamach stanu rozpocznie siedemnaście lat dyktatury Augusto Pinocheta.
Pięćdziesiąt lat później Ernesto Orellana i Teatro SUR wracają do wydarzenia, które przez dekady pozostawało na marginesie oficjalnej historii. Jeśli brzmi to jak zapowiedź statecznego teatru dokumentalnego – nic bardziej mylnego.
Yeguas Sueltas jest bezczelne, przerysowane i kampowe. Dokumentalne archiwa i świadectwa spotykają się tu z cielesnością, teatralnym nadmiarem i queerową estetyką. Historia nie zostaje grzecznie zrekonstruowana – zostaje przejęta, rozegrana na nowo i opowiedziana językiem osób, które wcześniej z oficjalnej narracji wykluczono.
Już sam tytuł jest takim gestem. Yeguas Sueltas nawiązuje do obraźliwego określenia, którym ówczesna prasa opisywała uczestniczki i uczestników protestu. Teatro SUR bierze język pogardy i obraca go przeciwko tym, którzy próbowali za jego pomocą ośmieszyć i uciszyć queerową społeczność.
Na scenie występują m.in. aktorki transpłciowe i osoby travesti. Ich współczesne doświadczenie spotyka się z historią sprzed pół wieku, a teatr staje się miejscem, w którym pamięć nie musi być ani pomnikowa, ani nabożna. Może być głośna, cielesna, śmieszna, prowokacyjna. Może mieć za dużo makijażu i zdecydowanie nie zamierzać przepraszać za to, że zajmuje miejsce.
Premiera Yeguas Sueltas odbyła się w 2023 roku, w 50. rocznicę wojskowego zamachu stanu. Od tego czasu spektakl obejrzało w Chile ponad 25 tysięcy osób.
Ernesto Orellana Gómez – chilijski reżyser, dramaturg i badacz teatru. Założyciel kolektywu Teatro SUR, którego twórczość koncentruje się na historii, pamięci i doświadczeniach społeczności queer w Ameryce Łacińskiej. Autor koncepcji „teatru dysydencji seksualnej”, łączącej teatr dokumentalny, performans i działania archiwalne z refleksją nad polityką pamięci oraz prawami osób LGBTQIA+. Jego spektakle były prezentowane na najważniejszych chilijskich festiwalach oraz za granicą.
Teatro SUR od piętnastu lat tworzy spektakle poświęcone pamięci, tożsamości i prawom społeczności queer. Zespół wykorzystuje teatr jako przestrzeń dialogu społecznego, badając mechanizmy wykluczenia oraz sposoby reprezentacji osób nieheteronormatywnych we współczesnej kulturze. Produkcje Teatro SUR były prezentowane m.in. na festiwalach w Chile, Niemczech, Estonii, Ekwadorze, Kubie i Stanach Zjednoczonych.
Fot. Charlie di Ferrera
